Początki Państwowej Komunikacji Samochodowej sięgają 1944 roku. Kraj podnosił się z ruin, drogi były zniszczone, brak było części zamiennych.

W 1944 r. Armia Czerwona zajmowała kolejne polskie tereny, wypierając z nich hitlerowców. W Lublinie 22 lipca 1944 r. wygłoszono manifest PKWN, co było symbolicznym ustanowieniem nowych, powojennych władz w Polsce. W praktyce podlegały one pod ZSRR i wprowadzały do Polski tamtejsze wzorce. Wkrótce powołano więc państwowy transport samochodowy pod nazwą Autotransport, a w lutym 1946 r. założono Państwową Komunikację Samochodową o skrócie PKS.

bedford1-1946-08

Należący do PKS Bedford O z nadwoziem krajowej produkcji. Samochód posiadał silnik benzynowy. Źródło: Motoryzacja 8/1946

Polska po działaniach wojennych była zrujnowana i zdezorganizowana. Wszystkie podejmowania działania miały charakter prowizoryczny. Powszechnym było wykorzystanie ciężarówek z demobilu do przewozu osób. Transport samochodowy szybko rozwijał się -  w połowie 1946 r. PKS organizował 36 linii krajowych, 141 regionalnych, 22 podmiejskie oraz 3 sezonowe - łącznie 202 linie.

PKS potrzebował taboru. W zrujnowanym kraju nie było jednak fabryk. Początkowo, w latach 1945-1946, korzystano więc z dostaw używanych pojazdów z UNRRA. Były to w większości skrzyniowe ciężarówki, które adaptowano do przewozu osób.

Motoryzacja ani przed wojną, ani po wojnie nie była na wysokim poziomie rozwoju. W zasadzie Polska znajdowała się daleko za państwami rozwiniętymi.  W 1938 r. w Polsce przypadał 1 samochód na 1000 mieszkańców, podczas gdy w Niemczech - 23 - i pierwsze autostrady, a w USA - 250 - czyli samochody były tam już powszechne.

W 1946 r. w prasie fachowej szerzono już pierwsze wizje w myśl komunizmu. Zakładano, iż produkowany będzie krajowy autobus o pojemności 30-miejsc. Do chwili uruchomienia produkcji minęło jednak kilka lat.

bedford-1946-03

Bedford O z nadwoziem krajowej produkcji - inny wariant zabudowy. Źródło: Motoryzacja 3/1946

W międzyczasie PKS potrzebował nowych autobusów. Pomimo coraz bardziej agresywnego rozwoju aparatu państowego, szerzyła się inicjatywa prywatna. Wiele przedsiębiorstw budowało autobusy we własnym zakresie na bazie dostępnych podwozi samochodów ciężarowych z demobilu. W samych latach 1946-1947 można wymienić autobusy Elektrycznej Kolei Dojazdowej (obecnie WKD) na bazie samochodów GMC, serwisowanych w przedwojennych warsztatach Skody w Warszawie przy Al. Jerozolimskich. Wozy na własne potrzeby produkowała też chociażby Bialska Kolej Elektryczna na podwoziu samochodów International.

Państwowe władze nie pozostały w tyle i w organizowanych od 1945 r. Państwowych Zakładach Samochodowych rozpoczęły budowę autobusów na bazie ciężarówek. Należały do nich wykonane w 1946 r. wozy na brytyjskim podwoziu Bedford O (konstrukcja z 1939 r.) ze stalowym nadwoziem polskiej produkcji i benzynowym silnikiem o mocy 28 KM. Były to jedne z pierwszych powojennych autobusów w PKS. W Wielkiej Brytanii bardzo popularne były autobusy Bedford OB, których w latach 1946-1950 powstało ponad 12 000 sztuk. Wozy takie trafiały do Polski za pośrednictwem UNRRA.

W połowie 1946 r. funkcjonowało w Polsce 5 Państwowych Zakładów Samochodowych w Gliwicach, Warszawie, Poznaniu, Gdyni, Płocku. Uruchamiano 4 kolejne, ruszyły m. in. zakłady w Solcu Kujawskim, gdzie dziś, w 2014 r., funkcjonuje fabryka autobusów Solbus.

bedford-truckbus-1946-01

Tak wyglądał transport pasażerski w pierwszych latach powojennych - ciężarówka Bedford O z plandeką i ławkami obsługująca trasę Warszawę - Łódź. Źródło: Motoryzacja 1/1946

W 1948 r. w czasopiśmie Motoryzacja zamieszczono spis norm zużycia paliwa, który pozwala ocenić, jakie samochody ciężarowe eksploatowano wówczas w Polsce. Część z tych pojazdów była wykorzystywana do przewozu osób i posiadała nadwozia plandekowe lub zamknięte z ławkami, co daje obraz tego, jakie wozy eksploatował wówczas PKS:

Samochody z silnikami benzynowymi:

  • Bedford MW 750 kg, 25 l/100km
  • Bedford OXD 1,5 t, 25 l/100km
  • Bedford OYD 3 t, 30 l/100km
  • Chevrolet Canada C-15, C15-A 750 kg, 25 l/100km
  • Chevrolet Canada C30 1,5 t, 27 l/100km
  • Chevrolet Canada C60-L, C60-S 3 t, 30 l/100km
  • Dodge T-214-1 750 kg, 26 l/100km
  • Dodge WF-32 1,5-2 t, 28 l/100km
  • Dodge T-203-B 3 t, 36 l/100km
  • Ford USA 218-TF 1,5-2,0 t, 26 l/100km
  • Ford Canada C-291-W, F15 750 kg, 25 l/100km
  • Ford Canada F-30 1,5 t, 27 l/100km
  • Ford Canada C-395-Q, F-607 2 t, 29 l/100km
  • Ford Canada C-293-Q, FGT, F-60-L 3 t, 31 l/100km
  • GAZ-AA 1,5 t - 21 l/100km
  • GMC CCKW-352, CCKW-353, AFKWX-353 2,5-4 t, 39 l/100km
  • Studebacker US6, US6x4, 2,5-4 t, 40 l/100km
  • ZIS-5, 3 t, 34 l/100km

Samochody z silnikami Diesla:

  • Bussing NAG 350 silnik LD5, 3,5 t, 24l/100km
  • Bussing NAG 400 silnik LD6, 4 t, 25l/100km
  • Henschel 5G2, silnik G, 5 t, 32l/100km
  • Magirus M25, silnik S88D, 2,5-3 t, 20 l/100km
  • Magirus M27, silnik S88D, 2,5-3 t, 22 l/100km
  • Magirus M30, silnik S88D, 2,5-3 t, 24 l/100km
  • Magirus M35, silnik F6M313, 3,5 t, 28 l/100km
  • Magirus M40, silnik S316D, 4 t, 28 l/100km
  • Magirus M45, silnik S316D, 4,5 t, 32 l/100km
  • Magirus M50, silnik S316D, 5 t, 34 l/100km
  • MAN D, silnik D0540, 4-4,5 t, 20 l/100km
  • MAN F4, silnik D355, 6,5-8 t, 38 l/100km
  • Mercedes/Benz L3000, silnik OM65, 3 t, 20 l/100km
  • Mercedes/Benz L3750, silnik OM67, 3,5 t, 25 l/100km
  • Mercedes/Benz L6500, silnik OM79, 6-6,5 t, 32 l/100km
  • Vomag 3L, silnik 4R1560, 3,5 t, 22 l/100km
  • Vomag 5L, silnik 4R3080, 5 t, 26 l/100km
  • Vomag 5L, silnik 6R3080, 5 t, 33 l/100km
  • Vomag 6L, silnik 6R3060, 6 t, 36 l/100km
  • Chausson, silnik Panhard Lecassor, autobus, 27 l/100km
  • Graf&Stift, silnik Stift S6, autobus, 43 l/100km
  • Leyland OPSL, autobus, 24 l/100km
  • Mack, 10 ton, 44 l/100km
  • Saurer, silnik LD6, autobus, 28 l/100km

Pisownia marek, modeli i silników oryginalna. Pełna nazwa powyższego materiału była następująca: "Wiadomości urzędowe Departamentu Samochodowego Ministerstwa Komunikacji - Tymczasowe normu zużycia materiałów pędnych dla pojazdów mechanicznych".

chausson aph47-1948-12

Chausson APH47 sprowadzony do PKS, z silnikiem Diesla i nadwoziem samonośnym. Co ciekawe, opony na osi tylnej są pojedyncze. Pojazd był bardzo lekki. Celowo pozostawiono interesujący opis ilustracji. Źródło: Motoryzacja 12/1948

Pierwsze zakupy samochodów ciężarowych z UNRRA obejmowały sprzęt o pochodzeniu amerykańskim, austriackim, poniemieckim i brytyjskim. Od 1947 r. zamawiano nowe autobusy Chausson we Francji, kierowane dla PKS oraz dla stołecznego MZK. W tym samym roku zamówiono też autobusy Leyland. Francuskie autobusy miały oznaczenie Chausson APH 47, a brytyjskie - Leyland OPS. Nadwozia do Leylandów wykonywało "jedno przedsiębiorstwo państwowe oraz jedna inicjatywa prywatna", jednak już w pierwszym roku eksploatacji okazało się, iż nie zdają one egzaminu i pękają na polskich bezdrożach.

Fabryka Chausson rozpoczynała od produkcji chłodnic, a później skonstruowała własne nadwozie samonośne i rozpoczęła wykonywanie autobusów. Napęd pochodził od innych poddostawców. Nadwozie wykonane było z blachy stalowej spawanej elektrycznie. Karoseria posiadała podwójne ścianki. Montaż wykonywano w Paryżu na 2 liniach montażowych. Autobus miał 44 miejsca siedzące i 21 stojących. Pojazd posiadał wybitnie niską masę własną, wynoszącą 5 ton. Oś przednia wykonana była z blachy stalowej. Napęd zapewniał 4-cylindrowy silnik Diesla Panhard & Levassor o mocy 80 KM. Skrzynia biegów była 4-biegowa, produkcji Ronondin & Lesson. Kierownica posiadała pneumatyczne wspomaganie. Wał napędowy posiadał przeguby Spicer (trójramienne). Hamulce były pneumatyczne, bębnowe, produkcji Westinghouse. Resory były półeliptyczne. Szybko zużywające się koła zębate 2 i 3 biegu oraz mostu tylnego reklamowano w fabryce. Autobus posiadał system kontroli ciśnienia w ogumieniu, sygnalizujący ubytek na pulpicie kierowcy.

W kolejnych latach sytuacja rozwijała się dynamicznie. W 1948 r. zamówiono za granicą autobusy marek Chausson, Fiat i Skoda. Zamówienie we Francji obejmowała 300 ambulansów Renault, autobusy Chausson, 1300 ciężarówek Renault 1- i 2-tonowych oraz części zamienne. Zamówiono też podobno 30 miejskich samochodów elektrycznych. We Włoszech zamówiono:

  • 1600 samochodów osobowych Fiat 1100 (oczywiście dla państowowych urzędników),
  • 350 ciężarówek Fiat 626RN z silnikiem Diesla,
  • 400 ciężarówek Fiat 666N7,
  • 100 sztuk 10-tonowych ciężarówek SPA,
  • przyczepy wywrotki Viberti,
  • 180 autobusów Fiat 666RN,
  • 150 podwozi Fiat 666RN do zabudowania nadwozia w kraju,
  • 50 przyczep osobowych Viberti.

fiat-666RN-1948-11

Fiat 666RN - autobus międzymiastowy z silnikiem Diesla. Źródło: Motoryzacja 11/1948

Autobus Fiat 666RN posiadał 6-cylindrowy, wysokoprężny silnik Fiat 366/45 o pojemności skokowej 9,365 l i mocy maksymalnej 113 KM przy 1900 obr/min. Średnica i skok tłoka wynosiły 120 x 138 mm, a stopień sprężania - 15. Długość nadwozia wynosiła 9,453 m, a masa podwozia - 4,56 t.  Pojazd posiadał 38 miejsc pasażerskich i 2 dla obsługi (kierowca i konduktor). Skrzynia biegów posiadała aż 8 przełożeń oraz bieg wsteczny.

fiat-rozwiaz

Nowoczesne rozwiązania techniczne w Fiacie - przynajmniej jak na 1948 r.

silnik1

Silnik Diesla Fiat 366/45 o pojemności 9,365 l i mocy 113 KM. Stosowany również w ciężarówce Fiat 666N7.

skrzynia2

8-biegowa skrzynia biegów z Fiata.

 

fiat666rn-podwozie

Podwozie Fiata 666RN. Widoczne podobieństwo konstrukcyjne do podwozia Skody 706RO, a później 706RTO i Jelczy 043 i 272 MEX. Ciekawostka - kierownica z prawej strony.

Planowano skierowanie 30 autobusów Fiat 666RN na linie w rejonie Warszawy, a pozostałych - na międzymiastowe. Centralny dworzec PKS w Warszawie znajdował się w tym czasie naprzeciw hotelu Polonia, w miejscu dawnego dworca EKD. W 1948 r. przeniesiono go w nowe miejsce - na plac pomiędzy Chmielną, Marszałkowską a Jerozolimskimi. W tym samym czasie uruchomiono zajezdnię PKS na rogu ulic Wolskiej i Syreny.

Od Włochów planowano też zakup licencji na produkcję Fiata 1100, jednak tu rękę na pulsie trzymał ZSRR, który w fabryce budowanej w Warszawie na Żeraniu kazał produkować Pobiedę - Warszawę M-20.

skoda706RO

Skoda 706RO - autobus międzymiastowy z silnikiem Diesla. Źródło: Motoryzacja 9/1948

W połowie sierpnia 1948 r. zaprezentowano w Polsce autobus Skoda 706RO, zbudowany na podwoziu samochodu ciężarowego Skoda 706R. Autobus był dość nowoczesny jak na ówczesne warunki. Posiadał 4-suwowy silnik Diesla o mocy 145 KM przy 1800 obr/min, instalację elektryczną 12V, 24-calowe koła, 65 miejsc pasażerskich, rozstaw osi 5000 mm, prędkość maksymalna 68 km/h i zużycie paliwa 32l/100km. Producent podawał też zużycie oleju - 10l na 1000 km! Wówczas nie była to jednak wygórowana wartość.

skoda 706RO podwozie

Podwozie Skody 706RO. Źródło: Der Bus 6/1959

PKS szybko urósł do pokaźnych rozmiarów. Przykładem może być zajezdnia warszawskiego oddziału na Woli, która na początku 1949 r. posiadała już 187 autobusów.

W 1949 r. sprowadzono do Polski na testy węgierski autobus Mavag Tr-5. Autobus ten, z silnikiem wysokoprężnym Lang OML 674 na licencji Mercedes-Benz, był do 1954 r. importowany do Polski. Wozy te wykorzystywano również w komunikacji miejskiej, np. w Lublinie i Łodzi. Otrzymało je również stołeczne MZK, które jednak było niezadowolone z tych autobusów i wymieniło je z PKS na Chaussony.

W 1950 r. ruszyła produkcja nadwozi do Fiatów 666RN w Sanockiej Fabryce Wagonów (obecnie Autosan). Zbudowano tam 71 nadwozi.

Należy wspomnieć o spółdzielniach transportowych. Były one organizowane po 1945 r. w sposób spontaniczny, aby uzupełnić braki w istniejącej sieci komunikacji autobusowej. Spółdzielnie funkcjonowały m. in. w Lublinie - Transped, Zamościu - Autonaprawa, Krakowie - Krakowska Spółdzielnia Transportowo-Komunikacyjna i Poznaniu. PKSowi wciąż brakowało bowiem taboru, aby zapewnić funkcjonowanie komunikacji na odpowiednim poziomie.

Mozaikę taborową w PKS oraz w spółdzielniach transportowych dobrze ilustruje poniższe zdjęcie.

krakow-1950

Krakowska Spółdzielnia Transportowo-Komunikacyjna. Widocznie głównie autobusy Bussing. Źródło: Motoryzacja 1/1950

parajumpers montreal parajumpers femme parajumpers homme moncler montreal timberland femme timberland canada canada goose sale ugg montreal moncler manteau canada goose femme ugg montréal timberland montreal moncler canada canada goose montreal ugg canada
canada goose pris belstaff jakke parajumper jakke uggs sko uggs votter peuterey jakke dame uggs vintersko woolrich parka timberland sko belstaff oslo belstaff jacket canada goose expedition parka dame moncler jacket canada goose expedition parka barbour jakke dame woolrich arctic parka barbour norge canada goose jakke pris timberland boots timberland norge